میان رشته‌ای‌ها

تعداد بازدید:۳۷۰۳

 

وب‌سایت اولین همایش میان رشته‌ای

 

میان رشته ای؛چیستی و چرایی

طرح مساله

 پیچیدگی و چند وجهی بودن مسائل امروزی در حوزه های سیاسی، اقتصادی، زیست محیطی، اجتماعی و فناوری موجب شده که انجام فعالیت های علمی، آموزشی و پژوهشی به شکل سنتی، آن چنان که در گذشته فقط با دخالت یک رشته، انجام می شد به فراموشی سپرده شود زیرا که به آن شکل، امکان و فرصت پاسخگویی و حل انواع مسائل پیچیده و متنوع وجود ندارند. بنابراین دانشگاه ها نیز به عنوان مکان تولید دانش، به فکر انجام پژوهش های کاربردی تر، اقدامات نوآورانه و حل مسائل گسترده هستند. حال آنکه اتخاذ چنین رویکردی، نیازمند آنست که نظام دانشگاهی، از اتکای صرف بر نظام تک محوری به سوی نظام میان رشته ای حرکت کند، زیرا که استمرار نظام رشته رشته محور و تک رشته ای در فعالیت های  دانشگاهی، به ویژه در زمینه کارکرد پژوهشی آن ، موجب تجزیه شدگی و انزواطلبی بیش از پیش متخصصان می گردد و پیشرفت علم و رفع مسائل اجتماعی را متوقف می کند بنابراین در یک رویکرد جهانی، نظام های آموزشی و دانشگاهی به سیستم توسعه علومی چند وجهی و پیچیده روی آوردند.

تعریف  میان رشته ای

میان رشته ای ها ها یک فرایند هستند. نظریه پردازان متعددی پس از تعریف میان رشته ای ها به مثابه فرایند، مراحلی را برای آن برشمرده اند در این نوشتار، به دلیل جامع بودن آن به تعریفی از جولی کلین(1997) اشاره می شود:" مطالعه میان رشته ای،  فرایندی برای پاسخگویی به یک پرسش، حل مسئله، یا پرداختن به یک موضوع  است که رسیدگی به آن، از طریق یک رشته دانشگاهی یا تخصص کفایت نمی کند و یا اینکه بسیار پیچیده است".

مفهوم و کاربرد مطالعات میان رشته ای در دهه های اخیر، بسیار متداول شده است. محققان میان رشته ای با آگاهی از محدودیت های ناشی از محصور ماندن در چارچوب مرزهای رشته ای و انگیزه های موجود در میان دانشجویان و اساتید دانشگاه ها، تلاش می کنند تا مرزهای رشته ای را درنوردیده و به رویکردهای میان رشته ای معطوف شوند. زیرا که رویکرد میان رشته ای، تعصب های رشته ای را کنار گذاشته و با استفاده از امکانات و قابلیت های رشته های علمی دیگر، درصدد فهم و تبیین پدید ها بر می آیند(میان رشته ای ها: ملزومات توسعه ای، موانع و بازدارنده ها، معاونت علمی پردیس البرز،1397).

تاریخچه و سابقه میان رشته ای در جهان و ایران

گرچه ظهور واژه میان رشته ای به اوایل قرن بیستم برمی گردد، لکن ریشه شناسی و خاستگاه آن مشخص نیست. برخی از صاحبنظران سرآغاز میان رشته ای را در جنبش های آموزش عمومی، برنامه پایه مشترک، ادبیات تطبیقی که در اوایل قرن بیستم به وجود آمدند، می دانند و برخی نیز به شکل گیری مطالعات منطقه ای مانند مطالعات آمریکا در دهه های 1930 و 1940 اشاره دارند. اما برخی دیگر به فعالیت های مسئله محور در علوم و فناوری را برجسته می سازند که در سال های دهه 1940 آغاز شد و عده ای به تجارب آموزشی دهه های 1960 و 1970 به عنوان نقاط آغازین میان رشته ای اشاره دارند. در واقع، رشته های علمی و تحقیقات تولیدی شان از توصیف جنبش های اجتماعی بزرگ و کشکمش هایی که ویژگی آن دوران است، ناتوان یا غافل بودند. این جنبش ها  و کشمکش ها عبارت اند از جنبش حقوق مدنی، جنبش ضدامپریالیستی، جنبش ضد نژاد پرستی  و جنبش حقوق زنان. از نظر دانشجویان و اعضای هیئت علمی جوان آن نسل، رشته ای علمی در راه کاوش آنها برای فهم، مواجهه و حل مسائل بزرگ آن زمان، بی ربط و یا حتی منعی برای حصول آن موضوعات محسوب می شدند. در مقابل میان رشته ای به عنوان یک اصطلاح برنامه ای و ارزشمند و معادل اصلاح، نوآوری و پیشرفت، آغوش باز دانشگاه نسبت به عامه ای که تاکنون در حاشیه قرار داشت را مطرح کرد.رادیکالیسم سال های دهه 1960، حوزه های جدیدی از جمله مطالعات آمریکائیان آفریقایی، مطالعات زنان، مطالعات قومی و تعاریف جدیدی از فرهنگ و سیاست را تولید نمود. اما در اواخر دهه 1970 که کشمکش های اجتماعی فروکش کردند و روال عادی به دانشگاه ها برگشت، تقاضا برای میان رشته ای هم، از ضرورت کمتری برخوردار گردید. اما به نظر می آید برای عبور از مرحله گذار در کشورهای در حال توسعه، رشد و توسعه نگاه میان رشته ای در مراکز علمی و دانشگاه ها از جمله ضروریات باشد.

پس از شکل گیری ایده گسترش دانش میان رشه ای در محافل علمی ایران و پیشنهاد تصویب آن در قالب برنامه چهارم توسعه کشور، طرح تاسیس میان رشته ای ها در وزارت علوم، در سال 1385 به عنوان یک راهبرد اصلی مورد توجه قرار گرفت. هدف از این طرح، تدوین مجموعه ای از میان رشته ای ها به منظور پاسخگویی به نیازهای نوپدید کشور عنوان گردید. در مجموعه وزارت علوم ، پژوهشکده مطالعات اجتماعی و فرهنگی طرح توسعه آنرا در دستور کار خود قرار داد و در دانشگاه تهران نیز با تاکید رئیس دانشگاه تهران، امور مربوط به برنامه ریزی و اجرای رشته های میان رشته ای نیز به پردیس البرز واگذار گردید. این پردیس از آغاز فعالیت،  همت خود را در تسهیل و ایجاد میان رشته ای های مورد نیاز جامعه بکار بسته تا بتواند گره ای از مشکلات نوپدید اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی- که در شرایط کنونی اجتناب ناپذیر هست باز نماید.

ضرورت و اهداف شکل گیری میان رشته ای

در ادبیات نظری و دیدگاه صاحب نظران میان رشته ای، دیدگاه های متعددی را می توان یافت که بر ضرورت و اهمیت تفکر میان رشته ای تاکید می کنند.ارسولا هابنتال(1994)، گرانت کونل و ایو استو دارد(1994) و کورمک پانسینی و تات(2010) اذعان دارند که پیچیدگی و روبرو شدن با جهان سرشار از تغییرات و قضاوت در مورد آنها، صرفا با تکیه بر یک دانش حل نمی گردد.

در پژوهش نیسانی و گاس که به مطالعه رویکرد کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی پرداخته اند نشان داده شده که این کشورها، از مدت ها قبل هم از رویکرد میان رشته ای حمایت کره اند . آن هم به دلایلی چون:

  • دانش میان رشته ای اغلب خلاقیت را طلب می کند.
  • ترکیب  رشته ها، زمینه ایجاد قلمروهای جدید علمی را فراهم می کند.
  • آشنایی با دو یا چند رشته علمی، موجب شناخت و  واکاوی خطاهای طرفداران رشته های علمی، می شود.
  • وجود موضوعات تحقیقی ارزشمند بینابینی، بهره گیری از میان رشته ها را اقتضا می کند.
  • دانش و پژوهش میان رشته ای، زمینه تحقق آرمان شناخت را فراهم می کند.
  • میان رشته ای زمینه انعطاف بیشتری را بین پژوهشگران در سرزمین های جدید فکری مشابه ایجاد می کند.
  • مطالعات میان رشته ای، موجب زدودن شکاف های ارتباطی بین رشته های تخصصی می شود  و به محققان در بسیج منابع عظیم فکری در خدمت عقلانیت و عدالت اجتماعی وسیع تر، یاری می رساند.
  • مطالعات میان رشته ای، با برقراری پیوند بین رشته ای پراکنده، محققان میان رشته را در دفاع از آزادی نظری ، یاری می رساند(هشیری،1388).

پردیس البرز، متولی میان رشته ای در دانشگاه تهران

 بنا به تاکید ریاست محترم دانشگاه، پردیس البرز به عنوان متولی و مجری  میان رشته ای ها در سطح دانشگاه تهران معرفی شده است. از منظر سازمانی، میان رشته ای ها در ذیل معاونت علمی پردیس تعریف شده و جهت تسریع در امور مربوط به ایجاد میان رشته ای ها و اجرای آنها ، در چارت سازمانی دانشگاه تهران نیز پست اداری کارشناس مسئول برنامه ریزی و اجرای دوره های میان رشته ای تصویب شده است که اکنون مسئولیت اجرای آن بر عهده یکی از دانش آموختگان دکتری  جامعه شناسی است. شایان ذکر است پردیس البرز هم از آغاز فعالیت میان رشته ای تمام همت خود را در گسترش و توسعه آن بکار گرفته که در ادامه، به مختصری از فعالیت های پردیس از سال 1397 تاکنون بسنده می شود؛

۱‌- برگزاری اولین کنفرانس ملی نقش مطالعات میان رشته‌ای در توسعه علمی و کارآفرینی کشور - آبان ماه ۹۷

۲- چاپ الکترونیکی مجموعه مقالات کنفرانس ملی نقش مطالعات میان رشته‌ای در توسعه علمی و کارآفرینی کشور توسط انتشارات دانشگاه تهران

* (جهت دانلود و مطالعه مجموعه مقالات کنفرانس ملی نقش مطالعات میان رشته‌ای در توسعه علمی و کارآفرینی کشور کلیک نمایید)

۳- کارگاه " نقش میان رشته‌ای ها در توسعه پژوهش‌های کاربردی"

۴- تدوین و آماده سازی مجموعه "میان رشته‌ای ها: ملزومات توسعه‌ای، موانع و بازدارنده‌ها" (در دست چاپ)

۵- تدوین و آماده سازی مجموعه "نظام دانشگاهی و میان رشته‌ای ها، (توصیه های سیاستی خرد، میانی و کلان) " (در دست چاپ)

۶- مشارکت و همکاری علمی در برگزاری نخستین سمپوزیوم کشوری مطالعات میان رشته‌ای در علوم پزشکی - بهمن ماه ۹۸

۷- بررسی میان رشته‌ای های پیشنهادی از سوی دانشکده‌ها و گروه‌های آموزشی دانشگاه در شوراهای تخصصی

۸- برگزاری نشست‌های علمی با هدف تعامل متخصصین رشته‌های مختلف جهت هم افزایی علمی و ترویج دیدگاه Team Work و ضرورت توسعه میان رشته‌ای ها

چشم اندازها

  • تلاش برای شکل گیری گفتمان میان رشته ای در میان عموم دانشگاهیان اعم از اساتید، دانشجویان  و گروه های علمی مختلف آموزشی  و پژوهشی
  • رشد و اعتلاء فرهنگ تعاملی و سازنده در میان تک رشته ای ها با ترویج فرهنگ میان رشته ای
  • گسترش تعامل و ارتباطات درون دانشگاهی و برون دانشگاهی و ارتباط با صنعت، خدمات و مراکز دانش بنیان
  • تشکیل و راه اندازی انجمن های علمی مطالعات میان رشته ای

آئین نامه ها  و دستورالعمل ها ی میان رشته ای

جهت دانلود و مطالعه " آئین نامه میان رشته‌ای دانشگاه تهران" کلیک نما ئید.

جهت دانلود و مطالعه " دستورالعمل ایجاد میان رشته‌ای" کلیک نما ئید.

جهت دانلود و مطالعه " فرم گزارش توجیهی میان رشته‌ای ها" کلیک نما ئید.

لیست میان رشته‌ای های مصوب و در حال بررسی

۱‌‌- مهندسی گلخانه‌ای

وضعیت: منتظر تصویب در  اداره کل  برنامه ریزی آموزشی وزارت عتف

۲- رایانش اجتماعی

وضعیت: اعلام موافقت کارگروه تخصصی شورای تحول و ارتقا علوم انسانی و منتظر اخذ مجوز از شورای برنامه ریزی آموزش عالی

۳- مطالعات اجتماعی شهر

وضعیت: منتظر تصویب در شورای تخصصی اداره برنامه ریزی و نظارت آموزشی دانشگاه

۴- مطالعات سینما

وضعیت: منتظر تصویب در شورای تخصصی اداره برنامه ریزی و نظارت آموزشی دانشگاه

۵- سلامت و آسایش اجتماعی

‌وضعیت: منتظر تصویب در شورای تحول علوم انسانی

۶‌‌‌‌‌‌‌- مدیریت باشگاه‌های فوتبال

‌‌‌‌‌‌‌‌‌وضعیت: منتظر تصویب در شورای تخصصی اداره برنامه ریزی و نظارت آموزشی دانشگاه

میان رشته ای های مورد تقاضا(در انتظاردریافت گزارش توجیهی)

(ادبیات انگلیسی و محیط زیست، ادبیات انگلیسی و روان شناسی، ادبیات تطبیقی، معماری در ورزش،حقوق ورزشی، اقتصاد ورزش، زیبایی شناسی و نقد هنری، طراحی لباس و جواهرات، گرافیک محیطی و دکوراسیون، هنرهای چند رسانه ای، هنرهای حجمی)

 در پایان، پردیس البرز دانشگاه تهران از اساتید، رؤسای دانشکده ها / ‏پردیس‌ها، معاونین آموزشی و گروه‌های آموزشی دعوت می‌نماید در صورت تمایل به طرح و بررسی میان رشته‌ای جدید، درخواست خود را ارسال نمایند. برای ارسال درخواست، لازم است  فرم تکمیل شده گزارش توجیهی را طی نامه‌ای اتوماسیونی برای معاونت علمی پردیس البرز جناب آقای دکتر سید تقی امید نائینی ارسال نمائید و یا جهت کسب هرگونه سوال و یا اطلاعات تکمیلی با آدرس ایمیل mrmohammdi@ut.ac.ir مکاتبه نمائید.